prof. dr hab. Ryszard Legutko
HF01pb
Temat: Historia filozofii starożytnej
Prerekwizyty: RO01p
ECTS: 6
Omówienie najważniejszych koncepcji filozofii starożytnej ze szczególnym uwzględnieniem ich doniosłości dla późniejszej historii filozofii. Prezentowane będą najważniejsze dzieła tej epoki oraz toczące się wokół nich spory, w tym także najnowsze polemiki oraz interpretacje.
Tematyka zajęć
I Początek filozofii greckiej – mythos i logos; relacje jońskiej filozofii przyrody do religii; orficy; filozofia a powstanie nauki; filozofia jońska – główne pytanie; arche – początek, władza, zasada
II Tales z Miletu – teza o wodzie i teza o duszy i ich interpretacje
Anaksymander z Miletu – pojęcie apeiron i jego interpretacje: mieszanina, coś pośredniego, piąty żywioł; boskość apeiron; władza apeiron
III Pitagoras – legenda o Pitagorasie; szkoła pitagorejska; teoria duszy; naśladowanie (mimesis) boga; nauka o harmonii; teoria liczb (tetraktys)
Pitagorejczycy – tezy dotyczące liczb; różnice między poglądami Pitagorasa i pitagorejczyków; Filolaos
IV Parmenides z Elei – „Traktat o dwóch drogach”; wstęp; część pierwsza: droga prawdy - dwa sposoby dociekania, dwa sensy słowa „być”, charakterystyka „istniejącego” (on); interpretacje: kosmologiczna i logiczna; część druga: droga pozoru – koncepcja kosmologiczna
Szkoła eleacka – paradoksy Zenona
V Heraklit z Efezu – gnomoi jako forma literacka; teza o jedności świata – podobieństwa z Parmienidesem; teza o jedności wielości – interpretacja ontologiczna, relatywistyczna, moralna; metafora rzeki i jej interpretacje, Heraklit a Kratylos; dwa ujęcia tezy ontologicznej – ogień i logos
VI Empedokles – traktat o naturze: filozofia przyrody; cztery żywioły; interpretacja standardowa: schemat cyklu kosmicznego, zoogonia, proces poznania; interpretacja Jeana Bollacka; traktat Katharmoi
Anaksagoras – teoria umysłu; teoria materii
VII Demokryt z Abdery – teoria rzeczywistości: teoria atomistyczna, koncepcja wielości światów, koncepcja poznania, konsekwencje teologiczne atomizmu; etyka: równowaga ducha i wstyd; filozofia polityczna; pytanie o związek kosmologii i etyki
VIII Sofiści – ruch obyczajowo-intelektualny, sofiści a filozofowie, społeczny odbiór sofistów, recepcja w dziejach; antylogika: traktat Dissoi logoi
IX Protagoras – podział na nomos i physis; „Wielka mowa Protagorasa” z platońskiego Protagorasa: mythos i koncepcja faz rozwoju ludzkości, logos i teoria uczenia się i nauczania cnoty; Protagoras z platońskiego Teajteta i fragmentów oryginalnych: teza o przeciwstawnych opiniach, „uczynić zdanie słabsze silniejszym”, sceptyczna teza o istnieniu bogów; koncepcja homo mensura; całościowe interpretacje poglądów Protagorasa
X Sokrates I – Sokrates w komediach Arystofanesa; Sokrates w traktatach Ksenofonta Apologia, Symposion, Memmorabilia: religijność Sokratesa, rozum a pozarozumowość, polityka
XI Sokrates II – Sokrates w dialogach Platona: poszukiwanie definicji, dwa kierunki rozważań: indukcja i esencja; metoda elenktyczna; topos niewiedzy i jego interpretacje; daimonion; dusza
XII Platon I – status dialogów; Fedon – rozwój intelektualny: badanie przyrody, teoria umysłu Anaksagorasa, drugie żeglowanie; teoria idei w Fedonie: prosta i wyszukana; pojęcie anamnezy; pojęcie erosa
XIII Platon II – teoria idei w Państwie: metafory słońca, odcinka i jaskini; późna teoria idei w Parmenidesie (zarzuty wobec teorii idei) i Sofiście
XIV Arystoteles – rozważania epistemologiczne: doksa-episteme, warunki wiedzy: ogólność, konieczność, niezmienność; rozważania ontologiczne: definicje metafizyki – szukanie zasad i przyczyn ostatecznych, szukanie najwyższego rodzaju bytu (substancji), szukanie pierwszej substancji nieruchomej (teologia)
XV Epikureizm, cynizm, stoicyzm
Pytania egzaminacyjne
2006/2007
1. Jak należy rozumieć zdanie Parmenidesa o powstawaniu i ginięciu bytów, o każe oraz o wydawanym wyroku przez czas.
2. Spór wokół monizmu Parmenidesa.
3. Sokrates według Arystofanesa.
4. Poglądy Trazymacha.
5. Platona metafora słońca.
6. Poglądy Lukrecjusza na temat duszy w III Księdze De rerum natura / zmienione na: Sokrates a zaświaty.
7. Filozofia cyników.
8. Wyjaśnij pojęcia:
i. ELENCHOS
ii. TETRAKTYS
iii. EUTHYMIA
iv. PERIOAGOGE
Egazmin poprawkowy:
1. Platona teoria hipotez Odpowiedź
2. Problem metafory rzeki u Heraklita
3. Filozofia Epikurejczyków
4. Problem niewiedzy Sokratesa
5. Edukacja filozoficzna w VII ks. Państwa
6. Zarzuty Platona wobec teorii idei (?)
7.
i. Akrazja
ii. to ti ei einai (?)
iii.
iv.
Literatura obowiązkowa
Giovani Reale, Historia filozofii starożytnej, tomy I-II, RW Lublin, Lublin 1994-2004
Platon, Dialogi wybrane
Marcus Tullius Cicero, O obowiązkach [w:] Cyceron, Pisma filozoficzne, BKF, PWN, Warszawa 1960-1963
Lukrecjusz, O rzeczywistości, Ossolineum, Wrocław 1958
Literatura uzupełniająca
G.S. Kirk, J. E. Raven, M. Schofield, Filozofia przedsokratejska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999
Giovani Reale, Historia filozofii starożytnej, tomy III-V, RW Lublin, Lublin 1994-2004
W. K. C. Guthrie, A History of Greek Philosophy, vol. I-IV, Cambridge: Cambridge Univeristy Press, 1967-78
Jean-Pierre Vernant, Źródła myśli greckiej, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 1994
Pierre Hadot, Czym jest filozofia starożytna?, Aletheia, Warszawa 2000
Kazimierz Mrówka, Heraklit, Scholar, Warszawa 2004
Kazimierz Mrówka, Parmenides, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2003
W. K. C. Guthrie, Sokrates, Aletheia, Warszawa 2000
Camridge Companion to Plato, Ed. Richard Kraut, Cambridge University Press, Cambridge
Thomas Szlezak, O nowej interpretacji platońskich dialogów, Antyk, Komorów 2004
Camridge Companion to Aristotle, Ed. Jonatan Barnes, Cambridge University Press, Cambridge 1995
Przydatne linki
Ryszard Legutko - "Obrona Sokratesa" - fragment wstępu
Stronniczy katalog kursów - SITFA
